خوارزمى ( م 568 ق ) و ابن فضلان ( م 592 ق ) نام برد . « 1 » توجه خاص نظام الملك و پادشاهان بزرگ سلجوقى به نيشابور سبب شد كه اين شهر شكوفا گردد . نوابغ نامورى مانند : امام موفق نيشابورى ، حكيم عمر خيام ، حسن صباح ، امام الحرمين جوينى ، امام محمد غزالى و برادرش امام احمد ، امام محمد يحيى نيشابورى و شيخ عطار در دامان نيشابور پرورش يافتند . مدرسهء نظاميه‌اى در نيشابور تأسيس شد و جايگاه آن از نظر تعداد مدرّسان و فقهاى مشهورى كه به تعليم در اين مدرسه مشغول بودند و از نظر كيفى پس از نظاميهء بغداد قرار گرفت . « 2 » خواجه همچنين مدرسهء نظاميهء اصفهان را تأسيس كرد . اين نظاميه با توجه به موقعيت ممتاز اين شهر در دورهء سلجوقى و علاقهء فراوان خواجه به دانشمندان و فقها ، از استادان و دانشمندان مشهورى - كه بيشتر از آل خجند بودند - برخوردار بود . وجود اين مدرسه ، اصفهان را به عنوان يكى از مراكز مهم علمى و مذهبى مطرح نمود . از مدرّسان اين نظاميه مىتوان به ابو بكر محمد بن ثابت خجندى ( م 483 ق ) ، ابو سعيد احمد بن ثابت خجندى ( م 531 ق ) و فخر الدين ابو المعالى وركانى ( م 559 ق ) اشاره كرد . « 3 » نظاميهء بلخ نيز اساتيد نامدارى چون آدم ابن اسد السهروردى و شاگردان بنامى چون رشيد وطواط داشت . نظاميهء بصره نيز به روايت مؤلف تجارب السلف - كه از نظاميهء بغداد وسيع‌تر و بزرگ‌تر بوده است - در اواخر خلافت المستعصم بالله ويران شد و از مصالح ساختمانى آن در شمال بصره ، مدرسهء ديگرى به همين نام ساختند . « 4 » در 585 ق صلاح الدين ايوبى مدرسه‌اى در بيت المقدس ساخت و در شمال افريقا امراى سلسلهء موحدون در همين زمان مدارسى بنا نهادند و در 750 ق مدرسهء بزرگى در غرناطه ساخته شد . در بخش شرقى سرزمين‌هاى خلافت اسلامى ، سنت مدرسه‌سازى ادامه يافت كه از آن جمله مدرسهء مستنصريهء بغداد در كنار دجله « 5 » و مدارس آسياى مركزى به‌خصوص مدرسهء سمرقند بناى تيمور گوركانى و اخلاف وى را مىتوان نام برد . همچنين مدارس مشهورى - كه از

--> ( 1 ) . ابو على حسن بن على بن اسحاق نظام الملك ، وصايانامه ، منسوب به خواجه نظام الملك ، بمبئى ، 1305 ق ، ص 6 . ( 2 ) . لاكهارت ، « نيشابور » ، ترجمهء عباس سعيدى ، مجلهء دانشكدهء ادبيات مشهد ، س 3 ، ش 4 . ( 3 ) . سعيد نفيسى ، « اصفهان در زمان خواجه نظام الملك » ، مجلهء باختر ، اصفهان ، آذر 1312 ، س 1 ، ش 1 ؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 1 ، ذيل « آل خجند » ، ( سيد على آل داود ) . ( 4 ) . احمد تاج‌بخش ، تاريخ تمدن و فرهنگ ايران از اسلام تا صفويه ، شيراز : نويد شيراز ، 1381 ، ص 411 . ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر ، نك : حسين امين ، المدرسة المستنصريه ، مطبعة سفيق ، 1960 .